TÜRK DİLİ |
CÜMLE BİLGİSİ (SENTAKS) |
| CÜMLE: HERHANGİ BİR DÜŞÜNCE,
DUYGU, OLUŞ VE KILIŞ ANLATAN; BİR YARGI BİLDİREN VE ÇEKİMLİ
BİR EYLEMLE VEYA EK FİİLLE (CEVHER
FİİLİ) BİÇİMLENEN SÖZCÜK YA DA SÖZCÜK
GRUBU / GRUPLARIDIR. DUYGU VE DÜŞÜNCEYİ, OLUŞ VE KILIŞI TAM OLARAK BİR HÜKÜM HALİNDE ANLATAN KELİME GRUBU. (KORKMAZ 1992:32) KELİME GRUPLARI (TAMLAMALAR) NESNE, KAVRAM VE HAREKETLERİ ÇOĞU ZAMAN TEK BİR KELİME İLE KARŞILAMAK MÜMKÜN OLMAYABİLİR. BUNDAN DOLAYI, BİRKAÇ KELİME YARDIMI İLE BİR KELİME GRUBU OLUŞTURURUZ. KELİME GRUBU, TEK BİR NESNE YA DA HAREKETİ KARŞILAYAN VE HERHANGİ BİR YARGI BİLDİRMEYEN KELİMELER TOPLULUĞUDUR (KORKMAZ 1992: 100) TÜRKÇEDEKİ BAŞLICA KELİME GRUPLARI ŞUNLARDIR: SIFAT TAMLAMASI AİTLİK GRUBU UNVAN GRUBU TEKRAR GRUBU BİRLEŞİK SÖZCÜK SAYI GRUBU EDAT GRUBU SIFAT- FİİL GRUBU ZARF-FİİL GRUBU FİİL GRUBU BİRLEŞİK FİİL GRUBU ÜNLEM GRUBU BAĞLAMA GRUBU KISALTMA GRUPLARI DEYİMLER ATASÖZLERİ TÜRKÇEDE İKİ ÇEŞİT TAMLAMA VARDIR. SIFAT TAMLAMASI
1) İSİM TAMLAMASI: İYELİK BAĞLANTISI İLE BİRBİRİNE BAĞLANMIŞ İKİ VEYA DAHA ÇOK İSİMDEN OLUŞAN TAMLAMADIR. TAMLAMADA TAMLAYAN (Ty) ÖNCE, TAMLANAN (Tn) SONRA GELİR. İSİM TAMLAMALARI, İLGİ VE İYELİK EKİ ALIP - ALMAMALARINA GÖRE ÇEŞİTLİ GRUPLARA AYRILIRLAR. a) BELİRTİLİ İSİM TAMLAMASI: Tamlayanı ve tamlananı ek alan isim tamla-malarına belirtili isim tamlaması denir. EV - İN BAHÇE - Sİ OKUL - UN GİRİŞ - İ HASTANE - NİN KORİDOR - U b) BELİRTİSİZ İSİM TAMLAMASI: Tamlayanı eksiz olan isim tamlamasına belirtisiz isim tamlaması denir. Bu tür tamlamada ögeler arasında ilgi hali eki bulunmadığı için bir belirsizlik vardır. Oysa belirtili isim tamlamasında bu durum söz konusu değildir. AYAKKABI BOYA - SI BİLGİSAYAR HAFIZA - SI ÖĞRENCİ KARNE - Sİ SU BORU - SU c) ZİNCİRLEME İSİM TAMLAMASI: Tamlayanı, tamlananı ya da her ikisi de isim tamlaması şeklinde olan tamlamalara denir. Harp Okulunun Kuruluş Yıl dönümü Okul nöbetçi amiri Harp Okulu Kurmay Başkanı ç) TAKISIZ İSİM TAMLAMASI: Bu tür tamlamalarda tamlayan ve tamlanan ek almazlar. ÇELİK KAPI TAHTA KÖPRÜ ALTIN YÜZÜK 2) SIFAT TAMLAMASI: Sıfat tamlaması, bir sıfat ögesi ile bir isim ögesinin oluşturdukları kelime grubudur. Sıfat ögesi ismi nitelemek veya belirtmek için ismin önüne getirilir. Sıfat tamlamasında sıfat, ismin önüne gelir ve tamlayan durumundadır. İsim ise sıfattan sonra gelir ve tamlanan durumunda bulunur. MAVİ DENİZ YEŞİL SANDIK Sıfat tamlamasında, tamlayan öge, bazı durumlarda sıfat niteliği taşıyan bir kelime grubu olabilir. Sözü sohbeti çekilir arkadaş Spora elverişli vücut Yiğitler yiğidi Mehmetçik Bugün İstanbul’dan gelecek olan otobüs Evin önündeki ağaç CÜMLENİN ÖGELERİ CÜMLE, ÇEŞİTLİ ÖGELERİN YAN YANA GELMESİ İLE OLUŞUR. TÜRKÇEDE ÖGELER, ŞU SIRA İLE DİZİLİR: ÖZNE + TÜMLEÇ + YÜKLEM 1) YÜKLEM: Cümlenin esas ögesi yüklemdir. Cümle içindeki tüm ögeler, yükleme bağlanırlar. Cümlenin sonunda bulunur. a) Tek fiil olabilir: Öğrenci sınıfa girdi. b) Birleşik fiil olabilir: Mehmetçik nişan aldı. c) İsim-fiilin çekimlenmiş biçimleri olabilir: O, bugün yorgundu. 2) NESNE: Fiilin etkilediği nesneyi, şahsı, karşılayan öğedir. Nesne, yalnız geçişli fiile sahip olan cümlelerde bulunur. a) Belirtili Nesne: Fiile belirtme hâl eki ile bağlanan nesnedir. Millî kültürümüzü çağdaş uygarlık düzeyinin üstüne çıkaracağız. b) Belirtisiz Nesne: Belirtme hâl eki almadan fiile bağlanan nesnedir. 3) TÜMLEÇLER: Tümleçler, yüklemin anlamını çeşitli yönlerden tamamlayan öğelerdir. Cümlede yüklemin yerini ve yönünü belirten ögedir. Yer tamlayıcısı, cümlede genellikle Yönelme hâl eki (-a, -e), Bulunma hâl eki (-da, -de), Uzaklaşma hâl eki (-dan, -den) alır. Orhan, eğitim amacıyla İngiltere’ye gitti. Atatürk, Kurtuluş Savaşı’nı Samsun’dan başlattı. Kaç kere şafak söktü bu dağlarda gezerken b) Zarf Tümleci : Cümlede yüklemin çeşitli durumlarını ve zamanını gösteren öğedir. Zarf cümlede yüklemin anlamını zaman, tarz, ölçü, yer, yön... bakımından belirgin duruma getirir. Geceleyin bir ses böler uykumu. Türk vatanseverliğinin birinci farkı vatan savunması karşısında her işi bırakarak silâh altına koşmaktır. c) Edat Tümleci: Bir çekim edatı ile ona bağlı öğelerden oluşan tümleçtir. Edat tümleci cümle içinde zarf olarak kullanılır. Yüklemi sebep ve amaç bakımından açıklar. Türk topçusu göğü top sesleriyle (<ile) inletti. Mehmet sabaha kadar ders çalıştı. CÜMLE ÇEŞİTLERİ Dilimizde, cümleler; Yapı, Yüklemin türü, Yüklemin yeri ve Anlamına göre çeşitlere ayrılırlar. 1. YAPISINA GÖRE CÜMLELER Vatan, çalışkan insanların omuzları üstünde yükselir. Çocuk oyuncağını dün denize attı. Bugün Çarşıda güzel bir kumaş gördüm. Hava güzeldir. B) Birleşik cümle: Bir ana yargı ile onu çeşitli yönlerden tamamlayan yan cümlelerden oluşan cümledir. Yan cümle temel cümleyi şart, istek, sebep açıklama gibi anlamlarla tamamlar. a) Şartlı Birleşik Cümle: Şart kipi (-sa / -se) ile kurulan birleşik cümledir. Ben seni görürsem olanları anlatırım Yan cümle Temel cümle Bakarsan bağ olur. Yan cüm. Tem. cüm. b) Ki’li Birleşik Cümle: İki cümlenin “ki” edatı ile birbirine anlamca bağlı olarak meydana getirdiği cümledir. Şiir ki, insan ruhuna seslenmektedir. (Şiir insan ruhuna seslenmektedir. Herkes tarafından sevilir.) Efendiler biliniz ki hayat demek mücadele ve müsademe demektir. (Hayat, mücadele ve müsademe demektir. Biliniz.) c) Sıralı ve Bağlı Cümle: Yapıca ve / veya anlamca birbirine bağlı, fakat yalnız kullanıldıklarında kendi içlerinde bağımsız bütünlüğü bulunan cümlelerdir. O, gazetesini okur, hanımı kahvesini pişirir, çocukları odalarında oynarlardı. Onlar, koşarak geliyor, atış yapıyorlardı. Hayvanlar koklaşa koklaşa, insanlar konuşa konuşa anlaşır. 2) YÜKLEMİN TÜRÜNE GÖRE CÜMLELER Düşman olanca gücü ile kaçıyordu. Ne mutlu Türküm diyene. B) İsim Cümlesi: Yüklemi isim veya i- ek-fiili ile fiilleştirilmiş cümlelere denir. Hava güzeldir. Bugün çok sevinçliyim. 3) YÜKLEMİN YERİNE GÖRE CÜMLELER Yazı dilimizin temeli, kurallı cümleye dayanır. Çocuk yüzü koyun halının üstüne yatmıştı. Yuvayı dişi kuş yapar. Kitapları dün kütüphaneye teslim ettim. Ak akçe kara gün içindir. B) Devrik Cümle: Yüklemi cümlenin sonunda bulunmayan cümlelerdir. Bu tür cümleler, daha çok konuşma dilinde ve nazımda kullanılır. O, türküler söylerdi eskiden. Dalgalan sen de şafaklar gibi ey nazlı hilâl. Kazanın nasıl olduğunu hatırlamıyorum şimdi. Bin yıldan uzun sürecek bir gecenin bestesidir bu. 4) ANLAMINA GÖRE CÜMLELER Öğrencinin sınavı iyi geçti. Beni bu havalar mahvetti. Tarih yazmak, tarih yapmak kadar mühimdir. B) Olumsuz Cümle: Yüklemin ifade ettiği işin yapılmadığını gösteren cümledir. Bu tür cümleler aynı zamanda olumsuzluk eki, ya da değil, yok sözcüklerinden biriyle kurulan cümledir. O, bunları hiç okumadı. Bu hikayeler hiç güzel değilmiş. O, şimdi burada yok. Onu ne gördüm, ne tanıdım. Yoksa bu sözümde yalan mı var? C) Soru Cümlesi: Soru anlamı taşıyan cümledir. Soru cümleleri, ya soru eki ile ya da soru sıfatları, zamirleri ve zarfları ile kurulur. Siz buraya meslek sahibi olmak için gelmediniz mi? Bugüne kadar kaç kitap okudunuz? Niçin bu kasabaya geldiniz? Acaba hangi derse çalışsam? Bu işi yapmadın ha? Ç) Emir Cümlesi: İstek, duygu ve düşüncelerin emir olarak ifade edildiği cümledir. Korkma! Sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak Çabuk buraya gel! Yüksel Türk! Senin için yüksekliğin hududu yoktur! Türk! öğün, çalış, güven Ey Mehmet!, canını verdin, başını verme! Ayağını yorganına göre uzat! |