TÜRK DİLİ |
ŞEKİL BİLGİSİ (MORFOLOJİ) |
K Ö K L E R Kelimeler, ‘Kök’, ‘Gövde’ ve ‘Ekler’ den meydana gelir. KÖK: Kelimelerin yapım ve çekim ekleri çıkarıldıktan sonra, geriye kalan en küçük anlamlı parçasına denir. Kökler iki çeşittir. 1. İsim Kökleri: Varlıkların, nesnelerin karşılıklarıdır. 2. Fiil Kökleri: Varlıkların, nesnelerin hareketlerinin karşılıklarıdır. Türkçede, bazı kökler hem isim hem de fiil kökü olarak görülebilir: güreş = güreş- / boya = boya- / göç = göç- Kökler; genellikle tek hecelidir. Yalnız, Türkçe kökenli bazı kelimeler birden fazla hecelidir. Bunlar da, Türkçenin eski dönemlerinde tek heceye kadar indirilebilir: düğün, düğme, düğüm, ile, ilgi, ilik, iliş- ... Kökler; tarihin bilinmeyen dönemlerinden beri dilde vardır. Sonradan kök oluşturulmaz. Yabancı dillerden kök alınabilir. Köklerden türetilen bütün kelimeler, kök anlamıyla ilgilidir. E K L E R EK: Kelime kök ve gövdelerine gelerek yeni anlamlı kelimeler türeten ya da kök ve gövdeleri işleten birimlere denir. Ekler de genellikle tek hecelidir. Türkçedeki çok heceli ekler, aslında farklı eklerden oluşur: Farklı ekler, aynı seslerden oluşabilir: Türkçede, yalnızca son ekler bulunmasına karşın, yabancı dillerden Türkçeye girmiş ön ve son ekler de bulunur: na-hoş, anti-tez, güli-zar, Türko-log ... Ekler, iki çeşittir: 1. Yapım Ekleri 2. Çekim Ekleri 1. İsimden İsim Yapım Ekleri 2. İsimden Fiil Yapım Ekleri 3. Fiilden İsim Yapım Ekleri 4. Fiilden Fiil Yapım Ekleri Çekim Ekleri 1. İsim Çekim Ekleri Soru Eki Çoğul Eki Aitlik Eki İyelik Ekleri Hâl Ekleri Ek Fiil 2. Fiil Çekim Ekleri Soru Eki Kipler Şahıs Ekleri Sıfat-Fiil Ekleri Zarf-Fiil Ekleri Y A P I M E K L E R İ İSİMDEN İSİM YAPIM EKLERİ -A : komuta, gece -Aç : kıraç, topaç, bakraç -Ak : başak, yanak, solak -Al : genel, yerel, özel -AlAk : kozalak, topalak -An : eren, köken, kızan -At : özet, gölet -C : anaç, ataç, ortaç -CA : karaca, akçe, Türkçe -cAk : büyücek, yavrucak -cAğIz: çocukcağız, kızcağız -Cı : evci, savcı, gözcü, avcı -CIk : kısacık, ufacık, minicik -CIl : insancıl, evcil, otçul -DAş : arkadaş, yoldaş, evdeş -DA : elde, sözde, gözde -DAm : erdem, gündem, yordam -DAn : toptan, neden, içten İSİMDEN FİİL YAPIM EKLERİ -A- : boşa-, kana-, türe-, oyna- -Al- : azal-, çoğal-, düzel- -An- : gücen-, utan- -Ar- : suvar-, onar-, başar- kızar-, morar- -k- : gecik-, acık-, gözük- -kIr- : hıçkır-, fışkır-, püskür- -l- : kısal-, küçül-, sivril- -lA- : anla-, gizle-, yolla- -msA- : azımsa-, küçümse-, önemse- -DA- : alda(t)-, iste- (< izde-) -I- : ağrı- (< ağırı-), taşı- -r- : delir-, belir- -rgA- : yadırga-, esirge- -sA- : susa-, boğasa- (ağız) FİİLDEN İSİM YAPIM EKLERİ -Av : görev, ödev, sınav, işlev -Iş : bakış, geçiş, atış, bitiş -Ik : bölük, açık, yanık, atık -ntI : görüntü, akıntı, döküntü -A : sapa, öte, erte(le-) -Aç : tıkaç, sayaç, kaldıraç -AĞAn: olağan, gezegen, durağan -ACAk: gelecek, yakacak, giyecek -Ak : uçak, binek, sapak, dönek -AlAk : yatalak, asalak, çökelek -AlgA : çizelge, bitelge, konalga -Am : tutam, dönem, kuram -AmAK: tutamak, basamak -An : düzen, bakan, kapan -AnAk : görenek, olanak, değ(e)nek -ArI : uçarı, göçeri -AsI : olası, veresi (ye) -Ay : olay, yapay, düşey FİİLDEN FİİL YAPIM EKLERİ Olumsuzluk Çatısı Ettirgenlik Çatısı -Ar- : çıkar-, gider-, kopar-, yakar- -Dar- : dönder- (ağızlarda) , aktar- -Dır- : bildir-, kestir-, koştur-, saptır- -t- : azıt-, akıt-, taşıt-, sapıt-, üşüt- -z- (+-ir-): emzir- (< em-i-z-ir-), damız- (ağızlarda) Edilgenlik Çatısı -n- : boyan-, taran-, süslen-, açıklan- -k- : ayık-, görük- (ağızlarda) Dönüşlülük Çatısı FİİLDEN FİİL YAPIM EKLERİ İşteşlik Çatısı Sıklık Çatısı -lA- : atla- -IştIr- : karıştır-, koşuştur-, ovuştur-, serpiştir- -klA- : savsakla-, sayıkla-, sürükle-, tartakla- -ArlA- : toparla-, yuvarla- -mAlA-: sarmala-, tırmala- -IşlA- : dürtüşle-, itişle- (ağızlarda), kakışla- Kuvvetlendirme Çatısı -I- : kazı-, sancı-, sürü- -k- : burk-, kırk- Ç E K İ M E K L E R İ İSİM ÇEKİM EKLERİ HÂL EKLERİ Yalın Hâl : - asker, süngü Yaklaşma Hâli: - (y)A asker-e, süngü-y-e Bulunma Hâli: -DA asker-de, süngü-de Uzaklaşma Hâli: -Dan asker-den, süngü-den İlgi Hâli : -In, nIn asker-in, süngü-nün Yükleme Hâli: -I asker-i, süngü-y-ü Eşitlik Hâli : -CA asker-ce Araç Hâli : -lA asker-le, süngü-y-le İYELİK EKLERİ -Im : tüfek (ğ)-i-m, kasatura-m -In : tüfek (ğ)-i-n, kasatura-n -I, -sI : tüfek (ğ)-i, kasatura-sı -mIz : tüfek (ğ)-i-miz, kasatura-mız -Nız : tüfek (ğ)-i-niz, kasatura-nız -lAr-I : tüfek-leri, kasatura-ları FİİL ÇEKİM EKLERİ ŞAHIS EKLERİ 1 nci Grup Şahış Ekleri -Im .......... -Iz -sIn ......... -sInIz --- .......... -lAr 2 nci Grup Şahış Ekleri -m .......... -k -n ..........-nIz --- .......... -lAr 3 ncü Grup Şahış Ekleri -Im .......... -lIm -sIn ......... -sInIz --- .......... -lAr SIFAT-FİİL EKLERİ -Dık : bil-dik (adam), tanı-dık (insan) -mIş : bil-miş (çocuk), tanın-mış (sanatçı) -(y)An: bil-en (öğrenci), tanın-an (kişi) -r, -Ar: bil-ir (kişi), uç-ar (birlik) -mAz : utan-maz (kadın), yara-maz (çocuk) -AsI : kahrol-ası (adam), öpül-esi (el) -aCaK: gel-ecek (yıl), kırıl-acak (eşya) ZARF-FİİL EKLERİ -(y)A... -(y)A: koş-a koş-a, yürü-y-e yürü-ye -(y)AyAk : koş-arak, yürü-y-erek -(y)I : koş-u (ver-), yürü-y-ü (ver-) -(y)Ip : koş-up, yürü-y-üp -DiğIndA : git-tiğinde, yaz-dığında -(i)ken : koş-ar-(i)ken, yürü-r-(i)ken -(y)AlI : koş-alı, yürü-y-eli -(y)IncA : koş-unca, yürü-y-ünce -DI -AlI : gitti gideli, yazdı yazalı -DI mI : gitti mi, yazdı mı -DikçA : koş-tukça, yürü-dükçe -DiktA : koş-tukta, yürü-dükte -mAdAn : koş-madan, yürü-meden -mAksIzIn: koş-maksızın, yürü-meksizin -r / mAz : gider gitmez, yazar yazmaz KELİME ÇÖZÜMLEMESİ İSİM KÖKÜ / İ.İ.Y.E. / İ.İ.Y.E. / İ.İ.Y.E SEV - Gİ - Lİ - LER FİİL KÖKÜ / F.İ.Y.E / İ.İ.Y.E. / ÇOKLUK EKİ GEL - ECEK Mİ - SİNİZ FİİL KÖKÜ / GEL. Z. EKİ / SORU EKİ / 2 NCİ ÇOKLUK ŞAHIS EKİ KİTAP - ÇI - LAR - DAN İSİM KÖKÜ / İ.İ.Y.E. / ÇOKLUK EKİ / HÂL EKİ BAŞ - LA - Y - AN İSİM KÖKÜ / İ.F.Y.E. / Y.S. / SIFAT FİİL EKİ BEK - LE - R İSİM KÖKÜ / İ.F.Y.E. / GENİŞ ZAMAN EKİ DÖN - ME - Y - ECEK - LER FİİL KÖKÜ / F.F.Y.E. / Y.S. / GELECEK ZAMAN EKİ / 3. ÇOKLUK ŞAHIS EKİ SÖN - MEDEN FİİL KÖKÜ / ZARF- FİİL EKİ BULUT- LU - DUR İSİM KÖKÜ / İ.İ.Y.E. / BİLDİRME EKİ ZAFER - LER - İ İSİM KÖKÜ / ÇOKLUK EKİ / YÜKLEME HÂL EKİ BAŞ - KAN - LIK (Ğ) - I İSİM KÖKÜ / İ.İ.Y.E. / İ.İ.Y.E. / 3.TEKLİK ŞAHIS İYELİK EKİ HAZIR - LA -Y - AN - LAR - A İSİM KÖKÜ / İ.F.Y.E. / Y.S. / SIFAT FİİL EKİ / ÇOKLUK EKİ / HÂL EKİ NUR - LAR - I - N - I İSİM KÖKÜ / ÇOKLUK EKİ / 3.TEKLİK ŞAHIS İYELİK EKİ / ZAMİR N’si / YÜKLEME H. E. ARA - N - I - YOR FİİL KÖKÜ / F.F.Y.E. / Y.S. / ŞİMDİKİ ZAMAN EKİ GÖR - Ü - N - MEZ FİİL KÖKÜ / Y.S. / F.F.Y.E. / SIFAT FİİL EKİ |