- SES: Dillerin en
küçük parçasına “Ses” denir.
- HARF: Seslerin,
alfabedeki işaret olarak karşılığına “Harf” denir.
- ALFABE: Haflerin, belli
bir sıra dahilinde dizilmiş, kabullenilmiş
düzenine “Alfabe” denir.
- RESMÎ
ALFABE: Ülkelerin resmî olarak kabul
ettikleri alfabeye “Resmî
Alfabe” denir.
- TRANSKRİPSİYON
ALFABESİ: Resmî alfabelerde harf olarak
karşılığı bulunmayan seslerin de harf olarak
karşılığının bulunduğu alfabelere denir. “Akademik
Alfabe” adı da verilmektedir.
- Türkçede
yaklaşık olarak 40 ses bulunmaktadır.
Yalnız, bu seslerin hepsi, harf olarak resmî
alfabemizde karşılığını bulmaz.
- Alfabemizde
harf olarak karşılığı bulunmayan
sesler şunlardır:
- Nazal n (ñ)
- Hırıltılı
h (h)
- Çift Dudak
v’si (w)
- Kapalı e (é)
- İnce “ g, k, l” ile kalın
“ g, k, l ” ların
ayrılması
- Türkçede
alfabede harf olarak
karşılığı bulunan 29 ses
bulunmaktadır. Bu seslerden; 8’i ünlü (sesli), 21’i ise
ünsüz (sessiz) dür.
ÜNLÜLERİN SINIFLANDIRILMASI
DÜZ
ÜNLÜLER : A E I İYUVARLAK
ÜNLÜLER : O Ö U Ü
KALIN
ÜNLÜLER : A I O U
İNCE
ÜNLÜLER : E İ Ö Ü
GENİŞ
ÜNLÜLER : A E O Ö
DAR
ÜNLÜLER : I İ U Ü
ÜNSÜZLERİN SINIFLANDIRILMASI
DUDAK
ÜNSÜZLERİ : B M P DİŞ - DUDAK
ÜNSÜZLERİ: F V
DİŞ
ÜNSÜZLERİ : D N S T Z
DİŞ
ETİ-DAMAK ÜNSZL. : C Ç J
Ş
ÖN
DAMAK ÜNSÜZLERİ : G K L R
Y
ART
DAMAK ÜNSÜZLERİ: G Ğ X Q
ñ
YUMUŞAK
ÜNSÜZLER : B C D G Ğ J L M N R V Y
Z
SERT
ÜNSÜZLER : Ç F H K P S Ş T Q X
GIRTLAK
ÜNSÜZÜ : H
TÜRKÇENİN SES ÖZELLİKLERİ
- KELİMELER,
GENEL OLARAK, BÜYÜK ÜNLÜ UYUMUNA UYAR.
- KELİMELER,
GENEL OLARAK, KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMUNA UYAR.
- KELİMELER,
GENEL OLARAK, ÜNSÜZLERİN UYUMUNA UYAR.
- KELİMELER,
GENEL OLARAK, ÜNLÜ-ÜNSÜZ UYUMUNA UYAR.
- “O, Ö” ÜNLÜLERİ İLK
HECEDEN SONRAKİ HECELERDE BULUNMAZ.
- TÜRKÇEDE UZUN
ÜNLÜ YOKTUR.
- KELİMELERDE
İKİ ÜNLÜ, YAN
YANA GELMEZ.
- AYNI
HECEDE İKİ
ÜNLÜ, YOKTUR. (suare, seans, kauçuk, kooperatif...)
- TÜRKÇEDE F, H, J VE İNCE A SESLERİ YOKTUR.
- TÜRKÇEDE AYIN VE HEMZE (KESME) YOKTUR. (neş ’ e, mes ’ ut...)
- TÜRKÇEDE L, R,
Ğ, C, M, N, V, Z SESLERİ, KELİME
BAŞINDA BULUNMAZ.
- TÜRKÇEDE B, C, D,
G, Ğ SESLERİ, KELİME
SONUNDA BULUNMAZ.
- KELİME
BAŞINDA İKİ ÜNSÜZ BULUNMAZ.
- HECE
SONUNDA ÜÇ ÜNSÜZ YAN YANA BULUNMAZ. (kontr,
sfenks...)
- KELİME
KÖKLERİNDE AYNI CİNSTEN İKİ
ÜNSÜZ YAN YANA BULUNAMAZ. (millet, madde,
sarraf...)
- TÜRKÇEDE
ANCAK BELLİ ÜNSÜZ ÇİFTLERİ HECE VE KELİME
SONUNDA BULUNABİLİR: LÇ, LK,
LK,LP, LT; NÇ, NK, NK, NT; RÇ, RK, RK, RP, RS,
RT.
(ölç,
ilk, kalk, alp, alt, daralt; övünç, denk,
zonk-, ant; sürç-, Türk, berk, kırk, sark-,
sarp, serp-, pars, sars-, yurt, yırt-, art,
yoğurt...)
TÜRKÇENİN SES OLAYLARI
1. SES
TÜREMESİ:
KELİMENİN
BAŞINDA : h - ayva, i - limon, v - urmak...KELİMENİN
ORTASINDA : baş - ı - m, t - i - ren, fik - i - r, bir - i - cik...
KELİMENİN
SONUNDA: giderken - e
2.
ÜNSÜZ DÜŞMESİ:
BAZEN
SESLERİN BİRLEŞMESİ SIRASINDA BİR ÜNSÜZÜN
DÜŞTÜĞÜ GÖRÜLÜR: büyü - k - cek, küçü - k - cük, ufa - k - cık...
3. ORTA
HECE ÜNLÜSÜNÜN DÜŞMESİ:
ORTA
HECELER VURGUSUZ OLDUĞU İÇİN BAZEN ÜNLÜSÜ
DÜŞEBİLİR: Oğul + u / oğulu / oğlu,
ömür + ü / ömürü / ömrü...
4. HECE
DÜŞMESİ:
BENZER
SESLER TAŞIYAN ART ARDA HECELERDEN BİRİNİN
DÜŞMESİDİR:
başlayayım /
başlayım, yorgun durur / yorgundur, bu durur / budur, pekiyi / peki, söyleyeyim /
söyleyim...
5. ORTA
HECE ÜNLÜSÜNÜN DEĞİŞMESİ:
ORTA
HECEDEKİ VURGUSUZ ÜNLÜ BAZEN DEĞİŞİR: başlayor / başlıyor,
yaşayan /
yaşıyan...
6.
ÜNLÜ BİRLEŞMESİ: YAN YANA GELEN İKİ ÜNLÜ BAZEN
BİRLEŞİRLER:
ne oldu / noldu,
kahve
altı
/ kahvaltı, ne için / niçin, sütlü aş /sütlaş
(=sütlaç)...
7. YER
DEĞİŞTİRME:YAN YANA GELEN İKİ SESİN YERLERİNİ
DEĞİŞTİRMESİDİR:
Toprak / torpak, kibrit / kirbit, yalnız / yanlız, yanlış /
yalnış...
8.
İKİ ÜNLÜNÜN YAN YANA GELMESİ: BAZEN ARADAKİ ÜNSÜZ
DÜŞÜNCE İKİ ÜNLÜ YAN YANA GELİR: kağan / kaan, soğuk / souk...
YABANCI ASILLI
KELİMELERDE GÖRÜLÜR: saat, faaliyet...
9.
ÜNSÜZ İKİZLEŞMESİ: DAHA ÇOK AĞIZLARDA GÖRÜLEN BİR
HADİSEDİR:
sakız / sakkız, yedi / yeddi, dokuz / dokkuz, gelemedim /
gelemmedim...
10.
BENZEŞME:
BİR
ARAYA GELEN SESLERDEN BİRİNİN DİĞERİNİ KENDİSİNE
BENZETMESİDİR. BU SESLER BİRBİRİNE YAKIN VEYA
BİRBİRİNDEN UZAK OLABİLİRLER.
A. Sertlik-
yumuşaklık bakımından: tarafdar /
taraftar, isbat / ispat...
B.
Teşekkül noktası bakımından:
anbar/ambar,
Çarşanba / çarşamba.
C. Temas
derecesi bakımından: İki sesin
açıklık kapalılık, genişlik darlık
bakımından çıkış yollarını birbirlerine
benzetmesidir: ayaga / ayağa, çiçege /
çiçeğe...
D.
Genizleşme bakımından: Bir geniz
sesinin bir ağız sesini geniz sesine çevirmesi
hadisesidir:
ben /
men, binmek / minmek...
E.
Düzlük yuvarlaklık bakımından: Düz veya
yuvarlak bir ünlünün diğerini kendisine
benzetmesidir:
çünki
/ çünkü, karşu / karşı, açuk / açık, o
bir / öbür...
11.
AYKIRILAŞMA:
Birbirine
benzeyen veya aynı olan iki sesten birinin
başkalaşmasıdır:
attar / aktar,
muşamma / muşamba, aşçı / ahçı...
12.
YUVARLAKLAŞMA:
Yuvarlak
ünlülerle dudak ünsüzlerinin birbirini çekmesidir:
koğmak /
kovmak, kılağuz / kılavuz, demir / demür, tavşan /
dovşan, nevbet / növbet / nöbet...
BİR KELİMENİN TÜRKÇE
OLUP - OLMADIĞINI İNCELEME
1. “m” ile
başlamıştır. 2. Büyük ünlü
uyumuna aykırıdır (e-a).
3.
Ünlü-ünsüz uyumuna aykırıdır (ince l-a).
4. Uzun “â” vardır.
1. “h” sesi vardır.2. Uzun u ve uzun
i vardır.
3.
Büyük ünlü uyumuna aykırıdır (u-i).
4.
Küçük ünlü uyumuna aykırıdır (u-i).
1. “c” ile
başlamıştır.2. Büyük ünlü
uyumuna aykırıdır (e-a)
3. Uzun “a” vardır.
- 1. “r” ile
başlamıştır.
2. Birinci
heceden sonra “o” gelmiştir.
3.
Büyük ünlü uyumuna aykırıdır (e-o).
4.
Küçük ünlü uyumuna aykırıdır (e-o).
- Lüks:
- 1. “l” ile
başlamıştır.
- 2. Hece
sonunda “ks” ünsüz çifti
vardır.
DEMEK Kİ; BU
KELİMELER, TÜRKÇE KÖKENLİ DEĞİLDİR.
http://www.karatekin.com
|